OCW UNED

A Microeconomía I que vai cursar é árida, e moi probablemente pensará ao estudala inicialmente que non ten nada que ver coa realidade que vivimos. Xa lle anticipo que deberá facer vostede un esforzo de abstracción e poñer a proba os seus coñecementos matemáticos se quere superar esta materia. Porén, pídolle un pouco de paciencia e algo de esforzo. Eu, pola miña banda, tratei de facerlle a materia o máis levadía posible, comezando con esta breve introdución na que intentarei explicarlle o por que da súa abstracción e cal é o fío condutor que guía as leccións nela incluídas.

Abordemos moi sucintamente a análise dos problemas económicos aos que nos enfrontamos habitualmente. Cada consumidor, é dicir cada un de nós, debe tomar todos os días decisións económicas: debe elixir as cantidades de bens que consome (alimentos, roupa, transporte,...), e para iso debe contar co seu orzamento, que salvo escasísimas ocasións é limitado. Obviamente, todos elixiremos aquelas combinacións de bens que máis nos conveñan, ou dito en linguaxe económica, que maximicen a nosa utilidade. De aí xurdirán as funcións de demanda, que non son máis que a expresión matemática da relación entre as cantidades que quere comprar de cada ben e as súas variables explicativas. A partir delas poderemos representar os bens en función de como respondan aos dous elementos que, ata intuitivamente, pódense considerar a clave na maioría desas eleccións: os prezos e a renda. Desas reaccións xorden as definicións de ben de luxo, de primeira necesidade ou inferior, ou a outra clasificación de bens substitutos, complementarios ou indiferentes. Note que aínda que esas definicións non se axustan aos conceptos que utilizamos en termos coloquiais, especialmente nos casos de bens de primeira necesidade e de luxo, iso débese a que en Economía somos máis precisos coa linguaxe que no seu uso cotián. De feito, como poderá comprobar ao longo do estudo das leccións, calquera ben pode ser de luxo ou de primeira necesidade dependendo do individuo, da súa función de utilidade, e da renda. Como máis adiante verá, todos os bens comezan sendo de luxo, para rendas baixas, e acaban sendo inferiores, para rendas o suficientemente altas (o automóbil era un ben de luxo na España dos anos sesenta do século XX, onde todos aspiraban a ter coche en canto melloraba a súa situación económica, e hoxe en día é un ben de primeira necesidade, e ata inferior para un colectivo cada vez maior que o substitúe polos avións nas súas viaxes ao exterior e polos taxis nas grandes cidades).

Outro dos nosos problemas diarios consiste en decidir cantas horas dedicamos a traballar. Suscitalo a través dun problema de optimización, é dicir, tratar de buscar a mellor solución, parece lóxico. E dado que o lecer non é máis que "a outra cara" do traballo (a outra posibilidade de utilizar o noso tempo, polo menos en principio), a elección entre traballo e lecer, e partir dela de consumo (sen traballo non hai renda, e sen renda non hai consumo) e lecer está servida.

Pero a nosa realidade cotiá é moito máis complexa. Para empezar, porque as nosas eleccións están suxeitas a incerteza: non sabemos o que nos vai pasar mañá, nin sequera se estaremos vivos. Nada é seguro, e as nosas eleccións vense afectadas por esa inseguridade. Ademais, tampouco tomamos as decisións de cada momento sen ter en conta o que fixemos no pasado e o que faremos no futuro. É dicir, o horizonte temporal tamén conta nas nosas accións. Compras como as do automóbil ou a vivenda teñen o tempo como un elemento fundamental na súa decisión: case ninguén podería comprarse un coche ou unha casa en man, sen unha programación temporal dos pagos; e iso condiciona o que nos gastamos nos outros bens en cada momento.

Finalicemos con algúns temas que habitualmente non se tratan nos manuais de Microeconomía do consumidor de segundo curso, pero que a mín  parecíame interesante incorporar para que os alumnos vexan o preto que ás veces podemos situarnos da realidade: os individuos non vivimos illados senón en familia, e dentro dela tomamos as nosas decisións, que se verán influenciadas polo que fagan os outros membros (creo que poucos adultos irían polo seu propio gusto a ver "A Sirenita", pero os seus fillos demándanllo, por poñer un exemplo dos moitos posibles). E á vida familiar hai que dedicarlle tempo, aínda que só sexa para "elaborar" os bens (cociñar, planchar,...). Para rematar, hai outra gran decisión que moitos manuais non inclúen: o que gañamos, o noso salario, está moi influenciado polos coñecementos de todo tipo que temos acumulados. A iso en Economía denomínaselle capital humano. E para formar ese capital humano tamén necesitamos tempo que habemos de restar doutras actividades, como o traballo ou a familia.

Esta é máis ou menos unha descrición da nosa realidade, que podemos resumir da seguinte forma: eliximos entre un número moi amplo de bens que poden ser clasificados de formas moi diferentes dependendo da súa "reacción" á renda e aos prezos; para iso contamos cunha renda que procede do noso traballo, que depende do número de horas que dedicamos e do grao de cualificación que temos. Por se faltaba algo, vivimos nun mundo incerto, e, dado que non vivimos un só período, tomamos as nosas decisións suxeitos a un horizonte temporal. Para rematar, vivimos con outros membros da sociedade, aos que debemos dedicar parte do noso tempo e que inflúen nas nosas decisións o mesmo que nós influímos nas súas. Cre vostede que hai algunha posibilidade de modelizar o comportamento de axentes como nós sen simplificalo? Difícil e, sobre todo, dunha complexidade matemática altísima, non recomendable para alumnos de segundo curso.

Pois para ir modelizando aos poucos ese comportamento está a Microeconomía do consumidor. A nosa misión é ir simplificando, a través dos supostos, ata que obtemos un modelo sinxelo pero que á vez é coherente co que experimentan os individuos. É evidente que non explicamos todo, pero facemos unha aproximación xenérica a ese comportamento.

Para empezar agrupamos todos os bens aos que nos enfrontamos en dous. Así o problema de optimización pódese suscitar tanto en termos matemáticos como, e isto é moi importante para poder captalo, especialmente a distancia, realizando unha análise gráfica. Agora xa non eliximos entre moitísimos bens, senón entre dous grupos de bens, o que simplifica enormemente tanto a restrición orzamentaria como a función de utilidade, e permite solucións fáciles ás funcións de demanda.

Outros supostos simplificadores que facemos, polo menos para suscitar o problema inicial, é que a renda non depende do traballo (temos unha renda que non se sabe de onde vén pero que nos permite demandar bens); que cada individuo tomas as súas propias decisións, sen estar influído por ninguén; que ten plena certidumbre; e que só considera o período no que vive.

A partir de aquí o modelo pódese suscitar de forma sinxela tanto matemática como gráficamente, e as solucións tamén o son. Isto permite, ademais, comprobar como se comportan os bens cando cambian os parámetros básicos: a renda e os prezos. Calquera de nós querería saber como vai reaccionar ante aumentos dos prezos e/ou da renda. E para os gobernos ter unha aproximación a eses cambios (o que denominamos a elasticidade) é tamén moi importante. Voulle poñer un exemplo: o prezo do petróleo subiu case un 25% o ano 2005. Para o goberno era chave coñecer como ían reaccionar os individuos (a elasticidade) xa que unha parte importante dos seus ingresos depende dos impostos dos carburantes. Se se produciu unha reacción moi forte (un descenso moi acusado da demanda por unha elasticidade maior que 1) os ingresos diminuirían, o que sería unha mala noticia para o goberno e as petroleiras. Pola contra, como a demanda reaccionou escasamente, todos, menos os que pagamos o prezo da gasolina, saíron beneficiados.

E este exemplo lígase con outras dúas leccións que a algúns alumnos cústalles entender: a agregación e os conceptos de excedente do consumidor, variación compensada e variación equivalente. Se non todos os individuos somos iguais, tampouco o noso comportamento como consumidores deberá ser igual. E diso derívase que as funcións de demanda tampouco o son. Por iso cando agregamos as demandas de grupos de individuos con características distintas a curva de demanda agregada non é unha liña recta, senón unha liña con diferentes tramos. E que dicir dos outros conceptos: o excedente do consumidor é a diferenza entre o que está disposto a pagar e o que paga, e as variacións compensatoria e equivalente fan referencia ao que hai que dar ao individuo para manterlle igual que antes ou para compensarlle polos cambios nos prezos. Parecen ideas moi simples, ata parvas, pero a súa aplicación en cuestións tales como as compensacións nas pensións polas subidas do IPC permitiría unha distribución máis xusta que a que actualmente aplícase.

A parte da materia destinada a teoría do consumidor péchase con ampliacións que, como comentaba ao principio, tratan de aproximarse algo á realidade. Iso si, dunha nunha para que a complicación non sexa excesiva: elección consumo/lecer; incerteza; e elección intertemporal. A lección das economías domésticas é técnicamente moito máis complexa, así como a teoría do capital humano, e por iso a primeira non adoita entrar nos exames mentres que a segunda adóitao facer con preguntas tipo test. E a minimización do gasto non é máis que mirar ao problema de optimización do consumidor desde a outra beirarrúa: no canto de tratar de chegar á máxima utilidade coa renda que teño e os prezos, o que fago é fixar a utilidade á que quero chegar e preguntar cal é o mínimo gasto que me permite acceder a ela. Sinxelo así suscitado, algo máis complexo matematicamente.

Finalmente, tres leccións dedícanse a analizar o comportamento da empresa, pero neste caso ademais de simplificar o que facemos é suscitar o problema en termos do que "debería ser" en lugar do que é. As empresas deberían utilizar unha función de produción para combinar os seus factores produtivos, e deberían buscar tanto a eficiencia técnica como a económica. Outra cousa é que poidan facelo. Ademais, tamén deberían coñecer a súa estrutura completa de custos para poder maximizar o seu beneficio, opción que deberían tomar no seu proceso de optimización. E se o mercado fóra de competencia perfecta, o mercado que debería rexer os ditados da economía segundo os economistas ortodoxos, as solucións de optimización deberían ser as que se inclúen. A partir de aquí, a introdución de imperfeccións nos mercados deixámola para a Microeconomía II.

Esta é a formulación base da materia. Novamente recoméndolle que teña esta estrutura de abstracción en mente. Porque se unha vez superada quere profundizar na microeconomía do consumo os camiños que se lle abren son múltiples. E van desde a eliminación de supostos (facendo modelos cada vez máis complexos) a formulacións menos ortodoxos (unha boa e sinxela introdución pódena atopar nos traballos de Robert Frank), pero que lles entroncan cun mundo máis real e cunha materia da economía que seguro que sempre lles pareceu máis próxima, o marketing: aínda que poida parecerlles mentira (de feito parécello ata a algúns expertos de marketing) os seus fundamentos pódense atopar na teoría económica do consumidor.

Sorte.